Profil na Facebooku

czwartek, 29 listopada 2012

Robotnicza Nowa Huta karą dla inteligenckiego Krakowa? Mit czy prawda?

Od lat funkcjonuje mit mówiący o tym, że Nowa Huta miała być karą wymierzoną przez władzę w inteligencki Kraków. Mieszkańcy postrzegali nową dzielnicę jako zemstę rządzących za brak poparcia w czasie referendum w 1946 r. Niektórzy uważają, że niechęć krakusów wzrastała wraz z ilością wytapianej stali, a wyziewy z kominów niekorzystnie wpływały na stan krakowskich zabytków. (1)

Nowa Huta jest bardzo osobliwą dzielnicą. W niektórych mieszkaniach wybudowanych na samym początku do dzisiaj znajdują się specjalne wywietrzniki. Kiedy jeszcze lodówki nie były powszechnie używanym sprzętem domowym, w kuchniach wykuwano specjalne wywietrzniki, które przechodziły na wylot przez ścianę, doprowadzając do szafki pod parapetem chłodne powietrze. Dzisiaj wydaje się to rozwiązaniem prehistorycznym, wtedy – świetnie sprawdzało się jako miejsce, w którym przechowywano żywność.


Wywietrznik (materiały własne)

Na początku warto zaznaczyć, że rozwój Nowej Huty uchronił centrum Krakowa przed ingerencją władzy i wprowadzeniem socrealistycznych zmian w architekturze. Z drugiej jednak strony, budowa kombinatu całkowicie zdeterminowała rozwój życia kulturalnego i gospodarczego w Krakowie. Środki finansowe zostały drastycznie ograniczone, a fala przyjezdnych, którzy szukali pracy przy budowie nowej dzielnicy, spowodowała zagęszczenie mieszkań w centrum miasta. Tylko część imigrantów mogła pomieścić się w pospiesznie wznoszonych budynkach mieszkalnych w Nowej Hucie. (2)

Byli dyrektorzy dementują mit Nowej Huty jako kary wymierzonej w inteligencki Kraków. Jerzy Folfasiński zaprzecza, że budowa nowej dzielnicy stanowiła prztyczek dla Krakowa za niskie poparcie partii PZPR w wyborach: Mogiłę zaproponował inżynier Zybin z moskiewskiego GIPROMEZ-u. Byłem jego tłumaczem i wiem, co nim kierowało. Był zauroczony Krakowem i jego kulturalną aurą. Nie fetyszyzujmy powodów  politycznych. Hutę Cornigliano zbudowano w samej uniwersyteckiej Genui, grubo starszej niż Kraków. (3)

Nie potwierdzają również opinii, która głosiła, że przyczyną wybudowania szerokich ulic w Nowej Hucie była chęć pozostawienia dużej ilości miejsca dla czołgów mających rozpędzać antyrządowe manifestacje. (3)

Plan Nowej Huty (materiały własne)
Dlaczego więc Nowa Huta została najmłodszą siostrą Krakowa? Podczas podejmowania decyzji o umiejscowieniu głównej inwestycji Planu 6-letniego pod uwagę brano trzy lokalizacje: teren między Gliwicami i Pyskowicami, teren znajdujący się nieopodal Skawiny oraz teren w okolicy Kopca Wandy. 

1 i 2 lutego  1949 roku rozpoczęto działania badawcze na terenach położonych na wschód od Krakowa. Decyzja o budowie Nowej Huty w sąsiedztwie miasta zapadła 24 lutego, w tym samym roku rozpoczęto proces wywłaszczenia majątków ziemskich osób zamieszkałych na tych ziemiach. (4) W opinii o tej lokalizacji zwracano uwagę na korzystny układ terenu, który jest bogaty w materiały budowlane, bliskość Wisły i centrum miasta, kształt powierzchni, wytrzymałość gruntu, optymalny poziom wód gruntowych oraz możliwość przyłączenia huty do trzech magistrali kolejowych (wschodniej, zachodniej i północnej). (5) 

Henryk Makarewicz, Orka na tle kombinatu metalurgicznego Huty im. W. I. Lenina, 1965 r.
 
Lokalizacja Nowej Huty na wschodnich ziemiach Krakowa spełniała także inne, nie mniej istotne warunki. Jednym z nich była kwestia odpowiednio zachowanej infrastruktury w mieście. Kraków w czasie II wojny światowej nie uległ tak dotkliwym zniszczeniom jak wiele polskich miast, dzięki czemu środki, które miały posłużyć odbudowie, mogły zostać przeznaczone na inne cele. Kraków miał stać się swoistą bazą noclegową dla przyjeżdżających do Huty robotników. W mieście znajdowały się również dwie uczelnie techniczne, które mogły zapewnić rozwój i odpowiednie wykształcenie. 

Józef Stalin był orędownikiem proporcjonalnego rozmieszczenia przemysłu w państwie. W Polsce należało więc postawić przeciwwagę wobec silnie uprzemysłowionego rejonu Górnego Śląska.(6) Kraków nie był uznawany za mekkę przemysłu, stanowił jedynie punkt przesiadkowy dla osób szukających zatrudnienia, docelowo zmierzających w stronę Hamburga czy też innych zachodnich miast. Niewielki stopień urbanizacji, wysokie przeludnienie zarówno samego centrum miasta, jak i okolicznych miejscowości, chęć aktywizacji mieszkańców i przyspieszenie wzrostu czynnika miastotwórczego, to kolejne z  czynników świadczących na korzyść lokalizacji kombinatu w rejonie krakowskim. 

Z usytuowania Nowej Huty niedaleko Skawiny zrezygnowano po przeprowadzeniu badań, które wykazały, że 85% wiatrów w tym rejonie to wiatry zachodnie, co wiązałoby się z zadymieniem centrum Krakowa.(7) Dlatego też wybrano wschodnią lokalizację, przez co narażona na zanieczyszczenie była głównie Puszcza Niepołomicka i tereny na wschód od Wisły.  Zlokalizowanie Nowej Huty na terenach lessowych przyczyniło się do kilkuletniego zatopienia placu budowy w morzu błota.  Prawdą jest więc stwierdzenie, że Nowa Huta została zlokalizowana na najżyźniejszych krakowskich glebach.

www.krakow.travel.pl

Źródła:
1. E.Wilk, Państwu już dziękujemy, „Polityka”, 1999
2. K. Sowa, Nowa Huta jako społeczne i gospodarcze uprzedmiotowienie nowego ustroju
3. R. Niemiec, Dyrektoriat, „Polityka”, 2010
4. J. Salwiński, Obszar historyczny Nowej Huty
5. J. Purchla, Nowa Huta jako problem badawczy
6. J. Mikułowski Pomorski, U genezy powołania nowego miasta. Między pogłoską a dedukcją.
7. J. Olszowski, Działalność organizacji społeczno-politycznych