Przejdź do głównej zawartości

Robotnicza Nowa Huta karą dla inteligenckiego Krakowa? Mit czy prawda?

Od lat funkcjonuje mit mówiący o tym, że Nowa Huta miała być karą wymierzoną przez władzę w inteligencki Kraków. Mieszkańcy postrzegali nową dzielnicę jako zemstę rządzących za brak poparcia w czasie referendum w 1946 r. Niektórzy uważają, że niechęć krakusów wzrastała wraz z ilością wytapianej stali, a wyziewy z kominów niekorzystnie wpływały na stan krakowskich zabytków. (1)

Nowa Huta jest bardzo osobliwą dzielnicą. W niektórych mieszkaniach wybudowanych na samym początku do dzisiaj znajdują się specjalne wywietrzniki. Kiedy jeszcze lodówki nie były powszechnie używanym sprzętem domowym, w kuchniach wykuwano specjalne wywietrzniki, które przechodziły na wylot przez ścianę, doprowadzając do szafki pod parapetem chłodne powietrze. Dzisiaj wydaje się to rozwiązaniem prehistorycznym, wtedy – świetnie sprawdzało się jako miejsce, w którym przechowywano żywność.


Wywietrznik (materiały własne)

Na początku warto zaznaczyć, że rozwój Nowej Huty uchronił centrum Krakowa przed ingerencją władzy i wprowadzeniem socrealistycznych zmian w architekturze. Z drugiej jednak strony, budowa kombinatu całkowicie zdeterminowała rozwój życia kulturalnego i gospodarczego w Krakowie. Środki finansowe zostały drastycznie ograniczone, a fala przyjezdnych, którzy szukali pracy przy budowie nowej dzielnicy, spowodowała zagęszczenie mieszkań w centrum miasta. Tylko część imigrantów mogła pomieścić się w pospiesznie wznoszonych budynkach mieszkalnych w Nowej Hucie. (2)

Byli dyrektorzy dementują mit Nowej Huty jako kary wymierzonej w inteligencki Kraków. Jerzy Folfasiński zaprzecza, że budowa nowej dzielnicy stanowiła prztyczek dla Krakowa za niskie poparcie partii PZPR w wyborach: Mogiłę zaproponował inżynier Zybin z moskiewskiego GIPROMEZ-u. Byłem jego tłumaczem i wiem, co nim kierowało. Był zauroczony Krakowem i jego kulturalną aurą. Nie fetyszyzujmy powodów  politycznych. Hutę Cornigliano zbudowano w samej uniwersyteckiej Genui, grubo starszej niż Kraków. (3)

Nie potwierdzają również opinii, która głosiła, że przyczyną wybudowania szerokich ulic w Nowej Hucie była chęć pozostawienia dużej ilości miejsca dla czołgów mających rozpędzać antyrządowe manifestacje. (3)

Plan Nowej Huty (materiały własne)
Dlaczego więc Nowa Huta została najmłodszą siostrą Krakowa? Podczas podejmowania decyzji o umiejscowieniu głównej inwestycji Planu 6-letniego pod uwagę brano trzy lokalizacje: teren między Gliwicami i Pyskowicami, teren znajdujący się nieopodal Skawiny oraz teren w okolicy Kopca Wandy. 

1 i 2 lutego  1949 roku rozpoczęto działania badawcze na terenach położonych na wschód od Krakowa. Decyzja o budowie Nowej Huty w sąsiedztwie miasta zapadła 24 lutego, w tym samym roku rozpoczęto proces wywłaszczenia majątków ziemskich osób zamieszkałych na tych ziemiach. (4) W opinii o tej lokalizacji zwracano uwagę na korzystny układ terenu, który jest bogaty w materiały budowlane, bliskość Wisły i centrum miasta, kształt powierzchni, wytrzymałość gruntu, optymalny poziom wód gruntowych oraz możliwość przyłączenia huty do trzech magistrali kolejowych (wschodniej, zachodniej i północnej). (5) 

Henryk Makarewicz, Orka na tle kombinatu metalurgicznego Huty im. W. I. Lenina, 1965 r.
 
Lokalizacja Nowej Huty na wschodnich ziemiach Krakowa spełniała także inne, nie mniej istotne warunki. Jednym z nich była kwestia odpowiednio zachowanej infrastruktury w mieście. Kraków w czasie II wojny światowej nie uległ tak dotkliwym zniszczeniom jak wiele polskich miast, dzięki czemu środki, które miały posłużyć odbudowie, mogły zostać przeznaczone na inne cele. Kraków miał stać się swoistą bazą noclegową dla przyjeżdżających do Huty robotników. W mieście znajdowały się również dwie uczelnie techniczne, które mogły zapewnić rozwój i odpowiednie wykształcenie. 

Józef Stalin był orędownikiem proporcjonalnego rozmieszczenia przemysłu w państwie. W Polsce należało więc postawić przeciwwagę wobec silnie uprzemysłowionego rejonu Górnego Śląska.(6) Kraków nie był uznawany za mekkę przemysłu, stanowił jedynie punkt przesiadkowy dla osób szukających zatrudnienia, docelowo zmierzających w stronę Hamburga czy też innych zachodnich miast. Niewielki stopień urbanizacji, wysokie przeludnienie zarówno samego centrum miasta, jak i okolicznych miejscowości, chęć aktywizacji mieszkańców i przyspieszenie wzrostu czynnika miastotwórczego, to kolejne z  czynników świadczących na korzyść lokalizacji kombinatu w rejonie krakowskim. 

Z usytuowania Nowej Huty niedaleko Skawiny zrezygnowano po przeprowadzeniu badań, które wykazały, że 85% wiatrów w tym rejonie to wiatry zachodnie, co wiązałoby się z zadymieniem centrum Krakowa.(7) Dlatego też wybrano wschodnią lokalizację, przez co narażona na zanieczyszczenie była głównie Puszcza Niepołomicka i tereny na wschód od Wisły.  Zlokalizowanie Nowej Huty na terenach lessowych przyczyniło się do kilkuletniego zatopienia placu budowy w morzu błota.  Prawdą jest więc stwierdzenie, że Nowa Huta została zlokalizowana na najżyźniejszych krakowskich glebach.

www.krakow.travel.pl

Źródła:
1. E.Wilk, Państwu już dziękujemy, „Polityka”, 1999
2. K. Sowa, Nowa Huta jako społeczne i gospodarcze uprzedmiotowienie nowego ustroju
3. R. Niemiec, Dyrektoriat, „Polityka”, 2010
4. J. Salwiński, Obszar historyczny Nowej Huty
5. J. Purchla, Nowa Huta jako problem badawczy
6. J. Mikułowski Pomorski, U genezy powołania nowego miasta. Między pogłoską a dedukcją.
7. J. Olszowski, Działalność organizacji społeczno-politycznych

Popularne posty z tego bloga

Nóż wiszący w Sukiennicach

Kraków ma w sobie pamięć książek przykurzonych historią. Dzisiaj zetrzemy kurz z jednej z krakowskich legend, której nikłe echo można nadal usłyszeć (czy też dostrzec) w bocznym przejściu Sukiennic. Jeśli jesteście na Rynku, a spieszycie się na przystanek pod Bagatelą, albo wręcz odwrotnie – z ulicy Szewskiej chcecie dotrzeć pod Empik, żeby skrócić sobie drogę, przechodzicie zazwyczaj środkowym przejściem w Sukiennicach. Podnieście głowę do góry, a po prawej stronie w pierwszym przejściu (idąc od Empiku) zobaczycie przywieszony do sufitu żelazny nóż.

Skąd się tu wziął? Są trzy wytłumaczenia. Pierwsze, niezbyt emocjonujące, mówi o tym, że nóż był prawdopodobnie szpachlą, którą w urzędowej miarce wyrównywano towary sypkie np. kaszę lub mąkę.(5) Druga historia, nieco ciekawsza, łączy się ze znaną legendą o dwóch braciach budujących kościół Mariacki. Legenda mówi, że za czasów panowania Bolesława Wstydliwego (1243 – 1279 r.) postanowiono do korpusu kościoła dobudować dwie wieże. Mieli z…

Widok na Kraków z innej perspektywy

Kraków pojawiał się w wielu filmowych produkcjach. Wystarczy wspomnieć przykładowo Boże skrawki, do których robiono zdjęcia na krakowskim Zakrzówku, Anioła w Krakowie czy Listę Schindlera. Dzisiaj chciałabym pokazać, gdzie warto się wybrać, żeby zobaczyć Kraków z nieco innej perspektywy. Osobom, które widziały film Vinci, na pewno to miejsce wyda się znajome. Chodzi o balkon przylegający do mieszkania głównego bohatera Szerszenia, w którego wcielił się Borys Szyc.


Nie wiem, na ile to miejsce jest znane, ale stwierdziłam, że być może nie wszyscy o nim słyszeli. Balkon, z którego rozciąga się malownicza panorama na Kraków jest tak naprawdę tarasem restauracji U Romana, która znajduje się przy ul. Św. Tomasza 43. Restauracja mieści się w budynku Akademii Muzycznej i można do niej wejść w dowolnym dniu tygodnia. Taras czynny jest od poniedziałku do piątku od godz. 9-17, a osoby zapracowane mogą odwiedzić to miejsce w sobotę od godz. 9-15. Po wejściu do środka, należy wjechać windą na ost…

Krótka historia kości smoka wawelskiego

Ostatnio wszystkie media wieszczą apokalipsę. Ludzie drżą przed czarnym papieżem, a u Rosjan od uderzenia meteorytu zadrżała ziemia. Skoro wszyscy przewidują koniec świata, warto sprawdzić, jak ma się krakowski symbol, który też może mieć wpływ na wcześniejsze nadejście Sądu Ostatecznego. W tym celu należy udać się na Wawel.
Przy zachodnim wejściu do katedry wawelskiej wiszą kości, przez niektórych uznawane za szczątki smoka wawelskiego. Istnieje także legenda, mówiąca o tym, że kiedy kości spadną z łańcucha, nastąpi koniec świata. Można powiedzieć, że konserwator ma większą władzę niż historyczni rezydenci Wawelu. Kości wiszą tutaj od wczesnego średniowiecza (materiały źródłowe milczą na temat dokładnej daty).(1) Zostały najprawdopodobniej znalezione w Wiśle, obmyte z piachu i zawieszone jako talizman odstraszający siły nieczyste. Zgodnie ze średniowiecznymi przesądami miały chronić sferę sacrum wokół kościoła oraz odstraszać zło.



Uczeni, którzy żyli kilka wieków przed nami, nie def…